Frank Gehry był jednym z najbardziej innowacyjnych i wpływowych architektów współczesności, którego prace zrewolucjonizowały światową architekturę i design. Jego twórczość, odznaczająca się ekspresyjnymi formami, nietypowymi materiałami i odwagą w kwestionowaniu tradycyjnych zasad, wpłynęła na rozwój dekonstruktywizmu i zapisała się na stałe w historii sztuki i architektury.
Pochodzenie i wykształcenie
Frank Owen Gehry (pierwotnie Goldberg) urodził się 28 lutego 1929 roku w Toronto w rodzinie żydowskiej pochodzenia rosyjskiego. W 1947 roku przeniósł się z rodziną do Los Angeles, gdzie rozpoczął naukę architektury na University of Southern California (1949–1951, 1954). Później kontynuował studia urbanistyki na Harvard University (1956–1957). Jego edukacja obejmowała zarówno amerykańskie, jak i europejskie wpływy, co skutkowało na późniejszy rozwój jego stylu. W 1954 roku zmienił nazwisko z Goldberg na Gehry, aby uniknąć dyskryminacji związanej z jego pochodzeniem.
Praktyka zawodowa
Karierę zawodową rozpoczął pracując dla znanych biur architektonicznych, m.in. Victora Gruena oraz Pereira & Luckman w Los Angeles. W 1961 roku przebywał w Paryżu, gdzie pracował dla architekta André Remonde’a. Po powrocie do USA założył własne biuro – Frank O. Gehry & Associates w 1962 roku, które w 2002 roku zmieniło nazwę na Gehry Partners. Jego pierwsze projekty dotyczyły głównie obiektów komercyjnych i mieszkaniowych w Kalifornii, takich jak Santa Monica Place (1980) czy ekscentryczny Norton House w Venice.
Charakterystyczne elementy stylu projektowania Frank Ghery’ego
Architektura Gehry’ego charakteryzuje się odchodzeniem od modernistycznych kanonów i eksperymentowaniem z formą, materiałem i kolorystyką. Jego budynki często kojarzone są z kolażem, składającym się z powyginanych brył, pofalowanych powierzchni i nietypowych zestawień materiałów – tytanu, betonu, kamienia, tynku czy siatki drucianej. Gehry świadomie łamie tradycyjne zasady, tworząc efekt zewnętrzny, który często szokuje kontrastem z otaczającą przestrzenią miejską. Jego projekty są zorientowane przede wszystkim na wyrażenie emocji i ekspresji, a nie tylko na funkcjonalność.
Gehry często opierał się na makietach i modelowaniu przestrzennym, wykorzystując intuicję i eksperymenty w procesie projektowania. Jego podejście nawiązuje do sztuki rzeźby – sam Gehry mówił, że architektura jest „z definicji trójwymiarowym obiektem, a więc rzeźbą”. Jego styl został sklasyfikowany jako dekonstruktywizm, który zakłada rozkładanie i ponowne łączenie tradycyjnych form architektonicznych w sposób nietypowy i twórczy.
Architektoniczna lista superprodukcji Ghery’ego
Muzeum Guggenheim Bilbao – narodziny „efektu Bilbao”
Kiedy w 1997 roku otwarto Muzeum Guggenheim Bilbao, świat architektury zadrżał. Gehry stworzył budynek, który wygląda jak ogromny, pofalowany statek z tytanu, szkła i betonu, unoszący się nad rzeką Nervión. Projekt ten nie tylko zmienił obraz miasta, ale także zapoczątkował tzw. „efekt Bilbao” – fenomen, w którym spektakularny budynek przyciąga turystów, inwestycje i internacjonalne uznanie. Ciekawostką jest, że do realizacji tego projektu Gehry wykorzystał technologię stosowaną w przemyśle lotniczym – oprogramowanie CATIA, które pozwoliło na precyzyjne modelowanie skomplikowanych kształtów. Bilbao stało się symbolem renowacji miejskiej, a muzeum – miejscem, w którym sztuka i architektura spotykają się w niezapomniany sposób.
Walt Disney Concert Hall – srebrzysty dźwięk Los Angeles
Walt Disney Concert Hall w Los Angeles to kolejny przykład geniuszu Gehry’ego. Otwarty w 2003 roku, budynek zbudowany jest z falujących płaszczyzn, które przypominają płatki kwiatów lub skrzydła motyla. Srebrzysty wygląd kontrastuje z klasycznymi fasadami miasta, a wnętrze koncertowe zostało zaprojektowane z myślą o doskonałej akustyce. Gehry współpracował z ekspertami dźwięku, by zapewnić muzykom i widzom niezapomniane doznania. Ciekawostką jest, że początkowo falujące płaszczyzny odbijały promienie słońca, co powodowało problemy dla sąsiednich biur – trzeba było je przeszlifować, by zmniejszyć odblaski. Walt Disney Concert Hall stał się nie tylko ważnym obiektem kultury, ale także ikoną miasta, która pojawia się w filmach, książkach i na kartkach pocztowych.
Tańczący Dom w Pradze – miłość i architektura
Tańczący Dom (Dancing House) w Pradze, zrealizowany w 1996 roku we współpracy z architektem Vladiem Milunićem, to prawdziwy poetycki gest w przestrzeni miejskiej. Budynek nawiązuje do pary tańczących ludzi – jedna wieża przypomina kobietę, druga mężczyznę. Ich dynamiczne, asymetryczne formy tworzą efekt ruchu, jakby tańczyły na tle historycznych kamienic. Ciekawostką jest, że projekt spotkał się z mieszanymi reakcjami mieszkańców – niektórzy widzieli w nim nowoczesność, inni – zniszczenie harmonii miasta. Dziś jednak Dancing House jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów Pragi i miejscem inspiracji dla artystów oraz turystów.
Fundacja Louisa Vuittona – żaglowiec wśród drzew
Fundacja Louisa Vuittona w Paryżu, otwarta w 2014 roku, to budynek, który przypomina żaglowiec unoszący się nad lasem Bois de Boulogne. Gehry wykorzystał szkło i beton, by stworzyć sylwetkę, która wygląda jak olbrzymie żagle. Projekt ten to nie tylko miejsce wystaw, ale także innowacyjne rozwiązanie technologiczne – panele szklane zostały zaprojektowane tak, by odbijać światło i zmieniać wygląd budynku w zależności od pory dnia. Ciekawostką jest, że budowa Fundacji trwała kilkanaście lat, a Gehry wielokrotnie modyfikował projekty, by osiągnąć pożądany efekt. Obecnie Fundacja Louisa Vuittona to jedno z najważniejszych miejsc kultury w Paryżu, a jej architektura stała się symbolem nowoczesności i elegancji.
Vitra Design Museum – eksperyment z formą
Vitra Design Museum w Weil am Rhein (1989) to jeden z pierwszych projektów Gehry’ego w Europie. Budynek przypomina kolaż z brył – pofalowane ściany, nieregularne okna i nietypowe zestawienia materiałów. Projekt ten stał się ważnym punktem odniesienia dla architektury dekonstruktywistycznej. Ciekawostką jest, że Gehry wykorzystał tu wiele technik modelowania ręcznego, tworząc makiety, które później zostały przeniesione na plansze projektowe. Vitra Design Museum to miejsce, gdzie sztuka, design i architektura spotykają się w sposób wyjątkowy.
Experience Music Project – muzyka w nietypowych falach
Experience Music Project w Seattle (2000) to budynek, który przypomina złożony instrument muzyczny. Gehry wykorzystał tutaj panele z kolorowego tytanu, by stworzyć sylwetkę, która kojarzy się z falami dźwięku. Projekt ten był inspirowany muzyką rockową i jazzową, a wnętrze zostało zaprojektowane jako przestrzeń interaktywna dla miłośników muzyki. Ciekawostką jest, że budynek został zaprojektowany na podstawie klasycznej gitary elektrycznej, a Gehry współpracował z muzykami, by zapewnić odpowiednie warunki akustyczne.
Gehry Tower – skandynawski eksperyment
Gehry Tower w Hanowerze (1999) to przykład architektury, która łączy funkcjonalność z ekspresją. Budynek przypomina skręconą sylwetkę, która zmienia swój wygląd w zależności od punktu widzenia. Ciekawostką jest, że projekt ten spotkał się z kontrowersjami – niektórzy widzieli w nim szok dla oka, inni – nowoczesność i innowację. Gehry Tower stał się ważnym punktem odniesienia dla architektury niemieckiej.
Cleveland Clinic Lou Ruvo Center for Brain Health – sylwetka nadziei
Cleveland Clinic Lou Ruvo Center for Brain Health w Las Vegas (2013) to budynek, który przypomina złożoną rzeźbę. Gehry zaprojektował go jako miejsce nadziei dla pacjentów i rodzin, a jego formy są miękkie, organiczne, jakby chciały przekazać poczucie bezpieczeństwa. Ciekawostką jest, że budynek został zaprojektowany we współpracy z pacjentami i lekarzami, by spełniał ich potrzeby psychiczne i fizyczne.
Ohr-O’Keefe Museum – architektura jako katalizator
Ohr-O’Keefe Museum w Biloxi (2010) to projekt, który spotkał się z poważnymi wyzwaniami – budynek został zniszczony przez huragan Katrina, ale Gehry postanowił go odbudować, by stworzyć miejsce inspiracji dla społeczności. Projekt ten to przykład architektury jako katalizatora regeneracji społecznej i kulturowej.
Biomuseo – kolorowy portal do natury
Biomuseo w Panama City (2014) to budynek, który przypomina kolorowy portal do natury. Gehry wykorzystał tu żywe kolory i dynamiczne formy, by podkreślić różnorodność biologiczną regionu. Ciekawostką jest, że projekt ten został zaprojektowany we współpracy z naukowcami i ekologami, by stworzyć miejsce edukacji i inspirowania.
Polski wątek i nagroda Pritzkera
Gehry był laureatem Nagrody Pritzker w 1989 roku – najwyższej wyróżnienia w architekturze. Jego projekty są często krytykowane za wysokie koszty eksploatacji wynikające z użycia skomplikowanych kształtów i materiałów. Gehry projektował również meble i biżuterię, co świadczy o jego szerokim zainteresowaniu designem. Jego dom w Santa Monica, pierwotnie dom rodzinny, był jednym z pierwszych przykładów jego eksperymentalnego podejścia do architektury – zachował stary budynek, a wokół niego zbudował nowe, nietypowe struktury. Gehry był wielokrotnie odznaczany, m.in. Olimpijskim Orderem, Nagrodą AIA Gold Medal czy Złotym Lwem na Biennale Architektury w Wenecji.
Frank Gehry wyraził zainteresowanie stworzeniem muzeum sztuki nowoczesnej w Warszawie podczas wizyty w Polsce w 2014 roku, kiedy to uczestniczył w spotkaniach z polskimi architektami i działaczami kultury. W rozmowach podkreślał, że jest otwarty na współpracę i że widzi potencjał w Warszawie jako mieście, które mogłoby stać się nowoczesnym centrum kultury europejskiej. Wówczas padły nawet konkretne sugestie, że jego projekt mógłby się znaleźć na terenie dawnego lotniska Okęcie lub przy jednej z głównych arterii miasta, np. w okolicach Wisły. Choć projekt nie został zrealizowany – z powodu braku finansowania i niepewności formalnych – deklaracja Gehry’ego stała się ważnym sygnałem dla polskiego środowiska kulturowego i budziła duże zainteresowanie zarówno wśród specjalistów, jak i szerokiej publiczności. Sam architekt podkreślał, że byłby gotów zaprojektować obiekt, który nie tylko spełniałby funkcje muzealne, ale także byłby przestrzenią otwartą dla dialogu i innowacji.
Ślad w architektonicznej pamięci
Frank Gehry pozostawił po sobie ogromny ślad w historii architektury, designu i sztuki. Jego twórczość, pełna ekspresji, innowacji i odwagi, zmieniła sposób, w jaki postrzegamy budynki i przestrzeń miejską. Jego projekty, od Bilbao po Los Angeles, są nie tylko ikonami architektonicznymi, ale także miejscami inspiracji dla artystów, projektantów i miłośników sztuki na całym świecie.
Zobacz także:
